Wotanin Wowapi 06 - augustus 1991


nieuwsbrief van de Lakota Stichting

nummer 6, augustus 1991

Inhoudsopgave



Van de redactie


Het zesde nummer van de Wotanin Wowapi is door vakanties en aanverwante zomerperikelen iets dunner dan de vorige exemplaren. Dit betekent echter niet dat het een saaie uitgave is geworden. Integendeel!! We besteden aandacht aan Indiaanse literatuur middels een recensie geschreven door Judith-an Verschuuren, van de roman 'The Ancient Child'. Ook publiceren we het tweede deel van het reisverslag van Ad Vermeulen, die enkele maanden geleden in Australië was. Van de film Dances with Wolves bent u ook nog niet verlost. In een terugblik nemen we de reacties in de geschreven pers onder de loep, vermengd met ervaringen, die we op hebben gedaan in de periode dat de Lakota Stichting een stand bemenste in de foyer van onze plaatselijke bioscoop.
In de komende tijd zullen we ook meer aandacht aan 1992 gaan besteden. In dat haar is het 5 eeuwen gelden dat Columbus per ongeluk in Amerika terecht kwam. Heel leuk voor de Europese welvaart, maar voor de inheemse bevolking bracht deze gebeurtenis veel ellende met zich mee. De Lakota Stichting heeft plannen om in 1992 een estafette te organiseren, eventueel in de vorm van een sponsorloop, die afgesloten wordt met een grote manifestatie.

Ingrid van Amelsfort


'The ancient child'


In 1969 won N. Scott Momaday de Pulitzerprijs voor zijn roman 'House Made of Dawn', wat een enorme steun in de rug betekende voor de Amerikaans-Indiaanse literatuur. In het kielzog van Momaday's succes volgden schrijvers als Hyemeyohsts Storm, James Welch, Leslie Marmon Silko en Simon Ortiz. Na 'House Made of Dawn' schreef Momaday een autobiografie en enkele gedichtenbundels. In 1990 kwam zijn tweede roman uit: 'The Ancient Child'. Net als 'House Made of Dawn' is 'The Ancient Child' een complex boek; zoals ergens in de roman wordt gezegd is het een verbintenis tussen mythe en geschiedenis. Het heeft met veel andere Indiaanse romans gemeen dat het als thema de terugkeer van de verloren zoon heeft. Hoofdpersoon is Set, een man van Indiaanse afkomst, die echter na de dood van zijn ouders is opgevoed door een blanke pleegvader. Set is een succesvol schilder die echter om dat succes te behouden nogal wat concessies doet. Hij krijgt een telegram met het bericht dat zijn grootmoeder op sterven ligt. Hoewel Set zijn familie niet kent, gaat hij toch naar het reservaat. Daar ontmoet hij Grey, een jonge medicijnvrouw die hem namens de reeds overleden grootmoeder een medicijnbundel overhandigt. Set keert terug naar de stad maar alles is voor hem veranderd. Hij gaat aan steeds meer dingen twijfelen en wordt zowel lichamelijk als geestelijk ziek. Na de dood van zijn pleegvader heeft Set een zenuwinzinking met visioenen over 'the bearchild'. Langzaam maar zeker dringt tot hem door dat hij zijn balans alleen bij Grey en zijn familie kan terug vinden.
Door het verhaal van Set heen lopen andere verhaallijnen: de geschiedenis van de Kiowa's, Grey's fantasieën over Billy the Kid en de legende van de beer. Volgens Indiaanse overlevering is Devil's Tower ontstaan toen van een groep spelende kinderen, 1 jongen en 6 meisjes, het jongetje ineens veranderde in een beer en zijn zusjes achtervolgde. Zij klommen op een boomstronk die de lucht inrees zodat de beer hen niet meer kon bereiken, maar dit wel probeerde, vandaar de 'strepen' op Tsoai of Rocktree, zoals de Kiowa de berg noemen. Met Grey gaat Set naar Lukachukai, waar Grey's moeder woont. De reis ernaartoe en het verblijf bij deze (Navajo) familie heeft op Set een genezende werking. Hij trouwt met Grey en ze keren terug naar de Kiowa gemeenschap. Bij Devil's Tower voelt Set zich thuis en heeft hij een visioen van de mythe van de beer, de beer die hij zelf is.
The 'Ancient Child' is een boek dat de traditionele manier van verhalen vertellen, Indiaanse mythen, Western elementen, en de zoektocht van een man naar zijn identiteit op (letterlijk) fantastische wijze combineert tot een tijdloos geheel.

Momaday, N. Scott. The Ancient Child, New York: HarperPerennial 1990, $ 9.95.

Judith-an Verschuuren


Op zoek naar de echte Aborigine II


''Wat vind je van ons land?'' vroeg de autochtone Australiër. 'Europese' Australiërs stelden me die vraag nogal eens (zo vaak dat ik er een soort collectieve onzekerheid achter begon te vermoeden).
Ik beantwoordde de vraag van de Aborigine-meneer op ongeveer dezelfde wijze als altijd: ''Groots, indrukwekkend, wat een verschil met Europa.'' Hij was zichtbaar ontevreden met m'n antwoord en dat zette me aan het denken. In zekere zin lag hier een sleutel voor de oplossing van het gepuzzel: er is op dit continent sprake van twee verschillende werelden!

Aan de hand van enkele reiservaringen wil ik trachten dit te illustreren. De bustour door Oost Australië volgde in eerste instantie de oost- en zuidoostkust waar het overgrote deel van de nieuwkomers woont. In die verchroomde, geëlectrificeerde rand van het eiland, in feite één langgerekt stedelijk gebied heerst de industriële kultuur met als belangrijkste kenmerk de dynamiek van de vrije markt.
Bij Adelaide gaat de reis verder noordwaarts, de 'outback' in waar de traditionele Aborigine-wereld nog aanwezig is met nauwe banden tussen de mensen en het land en wortelend in de 'droomtijd'.
Ik reisde met de 'Greyhound/Pioneer' busmaatschappij en het viel me op dat er relatief veel Aborigines onder de passagiers waren. Alweer een aanwijzing voor hun achtergestelde positie. Een eigen auto is in Australië nog vanzelfsprekender dan in de V.S. In de Outback gebeurt het regelmatig dat enkelen uitstappen in, of opduiken uit het niets, 'terra nullius'. Maar wat wij ervaren als een lege kale vlakte, 'waar niks mee te beginnen valt', is in de traditionele beleving een landschap waar elk heuveltje, elke kleine begroeiing bekend en vertrouwd is.
Het is vanuit die visie op het land dat de Aborigine Bill Naiidjie in de documentaire Kaduku-man zegt: ''Als je een yam opgraaft, dan moet je daarna zorgvuldig de buik van de aarde, die je moeder is, weer toedekken.''
Aan de noordoostkant van het Nationaal Park 'Kaduku' hebben de uraniummijnbouw-onderneming en het gebied echter veranderd in een onbewoonbaar maanlandschap. Eén yam of tonnen 'yellow-cake', symbolisch voor een kleinschalige, op duurzaamheid gebaseerde wereld en een grootschalige, op exploitatie gerichte, die leidt tot onherstelbare aantasting.

Op een aantal vlakken raken de twee werelden elkaar.
Geografisch: uiteraard wonen er autochtone Australiërs in de steden en omgekeerd. Het probleem is echter dat het de oorspronkelijke bewoners niet gelukt is om een eigen territorium te handhaven. De fysiek sterkere kultuur drong overal door, tastte het oorspronkelijke landschap verregaand aan.
Historisch: het boek van 200 jaar gezamenlijke geschiedenis heeft veel zwarte bladzijden met gewelddadige confrontaties. De lezing van die 'Bicentennial' loopt nogal uiteen: 'Heroieke verovering van een weerbarstig continent' of 'Twee eeuwen waarin we tot vreemdeling in ons eigen land gemaakt zijn'.
Ervan uitgaande dat de materiële cultuur een afspiegeling vormt van wat er gaande is in de samenleving, is er wellicht toch nog reden voor enig optimisme. Het is verbazingwekkend dat er nog zoveel van die oorspronkelijke kultuur aan wezig is. Op de landkaart, waar veel Aborigine-namen voorkomen, in de taal maar ook in het dagelijks leven en met name daar waar het gaat om methoden en technieken om te overleven in een land als Australië. (Een soortgelijk verschijnsel deed zich ook voor in Noord-Amerika). Je verwacht eigenlijk dat de permanente produkten-lawine van de moderne industriële maatschappij al het oude definitief bedolven heeft.
Aborigine-elementen kom je ook veelvuldig tegen in de touristen-industrie. Het gaat daar om een merchandising op grote schaal van de kultuur der Aborigines waar ze zelf maar weinig van terugzien en die in elk geval niet in Aborigine-handen is.
Gelukkig is er ook een kleine groep Europese kunstenaars, schilders, auteurs, musici en theatermensen die met oprechte interesse authentieke motieven verwerken. Dit vanuit het besef dat die kostbare erfenis een essentieel deel uitmaakt van hun eigen bagage als Australiër. Aan de andere kant zijn er ook de Aborigine-kunstenaars die zoeken naar een synthese van traditionele en westerse elementen.
De dominante samenleving heeft een paradoxale, bijna schizofrene houding ten opzichte van de Aborigine cultuur. Mensen ontkennen het, en tegelijkertijd romantiseren ze het. Maar ook al proberen delen van de samenleving de Aborigine cultuur te ontkennen, niemand kan zich van deze erfenis losmaken. Die primitieve kultuur heeft kennelijk iets te bieden wat in de dominante ontbreekt. Tegelijk is het een aanwijzing voor de vitaliteit van het oude. Al dan niet bewust herkent men dit. Als je kultuur definieert als 't vermogen van een samenleving om problemen op te lossen dan komt de traditionele kultuur met haar respect voor de omgeving er beter vanaf dan die welke meer problemen creëert dan oplost.

Tijdens m'n rondreis leerde ik ook nog dat het voor een Europeaan moeite kost om om werkelijk iets gewaar te worden van die andere wereld.
Dat alles heeft te maken met de interpretatie van wat je meemaakt en dat wordt weer bepaald door de je wereld- en mensbeeld. Met welke ogen kijk je? Dit probleem deed me denken aan 'Rumbalara', een Aborigine-term voor regenboog. Tevens is het een uitdrukking voor iets pittoresks of romantisch, dat echter een steeds veranderend spectrum van zon en schaduw ver toont.
Het woord 'Aborigine' riep bij mij het archetypische beeld op van de, met de stok in de aarde wroetende, baardeman. Dat is inmiddels genuanceerd en er zijn bijgekomen: de ambtenaar, de academica, de buschauffeur, de kerkgangers met hoedjes op. Ook echter de matineuze dronkeman in de stad en dat is dan een stereotype dat bij veel witte Australiërs leeft. Stereotypen hebben een functie, vergelijkbaar met die van een vijandbeeld.
Mevrouw V. (geëmigreerd vanuit Nederland):
''Ze zijn niet die harde werkers die wij zelf zijn''
''Als ze een nieuw huis krijgen stoken ze een vuurtje middenin de kamer''
''De meesten zijn dronkaards''
is representatief voor talloze, soms progressieve en vooral aardige Australiërs.
De opvatting dat een groep mensen en hun kultuur inferieur is aan het eigene vormt rationalisatie en rechtvaardiging voor een behandeling die uiteindelijk leidt tot bevestiging van het ongunstige beeld. Apathie en alcoholisme zijn enkele van de mondiaal voorkomende reakties van tribale groepen op deze vorm van geweld. Dit mechanisme werkt op alle mogelijke niveau's, van overheden, van ondernemingen en op het persoonlijke niveau. Slachtoffers en daders zitten als ware gevangen in gedurende eeuwen ontstane strukturen.
De Australische overheid lijkt ernst te maken met een nieuw beleid (terwijl ik daar was liep er een 'Jaar van Verzoening'). Maar die beelden zitten diep in het bewustzijn en opinies zijn niet gemakkelijk om te buigen.
Bob Weatherall van de FAIRA (Foundation for Aboriginal and Islander Reseach Action Inc.) vertelde me dat er nog maar kort geleden een Aborigine gelyncht was ergens in een zwembad. ''Het is nog steeds moeilijk voor ons om in ons eigen land te leven. De regering doet wel wat, maar dat waar het echt op aankomt, landrechten, autonomie, ho maar.''

In een volgend artikel wil ik aan de hand van de literatuur over dit onderwerp bekijken hoe deze situatie is ontstaan en wat de oorspronkelijke Australiërs er aan doen om de toestand te verbeteren. Mooie voornemens van een overheid zijn immers een volstrekt onvoldoende garantie voor een werkelijke verbetering.

Ad Vermeulen


1992 in Amerika


'Het is tijd om de Amerikaanse Indiaan te herontdekken, om weer te zien wat de Indianen in de Amerika's aan ons leven hebben bijgedragen, om onze bezorgheid over de overleving van Indiaanse culturen, tradities en geloof te tonen, en om onze dialoog met Indianen te hervatten, zodat we alsnog kunnen leren wat Indianen de wereld te bieden hebben'

1992 Alliance, Traditional Circle of Elders and Youth

In 1992 wordt in Amerika uitgebreid gevierd, dat Columbus 500 jaar geleden in 1492 Amerika ontdekte. Voor de Amerikanen en de andere naties op het continent zal het een feestelijke viering zijn. De Indianen echter, de oorspronkelijke inwoners kijken hier met heel andere ogen tegenaan. Voor hen is het een trieste herdenking van 500 jaar bezetting en onderdrukking.

In Amerika zijn diverse Indiaanse organisaties bezig met alternatieve herdenkingen. De 1992 Alliance, een coalitie van inheemse leiders, heeft de volgende plannen voor 1992:

  • een speciale herdenking voor zowel de Indianen die in slavernij gebracht zijn door Europese ontdekkings-reizigers en kolonisten, als de Indiaanse naties die sinds de komst van Columbus verdwenen zijn
  • een campagne om koning Juan Carlos van Spanje te vragen om een publieke verontschuldiging te tekenen
  • een Zonsopgang Ceremonie op 12 oktober, Columbusdag
  • een publicatie naar kerken en scholen van een verklaring van de Elders Circle over Indiaanse filosofie om tot een beter begrip van de Indiaanse visie op de wereld te komen

In de stad New York gaan de plaatselijke Indianen-organisaties een zomerfestival met Indiaanse artiesten in het Central Park opzetten, in de hoop dat er meer van dergelijke evenementen zullen volgen.

Bron: Native Nations, januari 1991

Gerda Bolhuis


Gepluimde natives en Hopi Indianen




Dances with Wolves mag met recht een succes genoemd worden. Alleen al in Utrecht diende de vijftigduizendste bezoekster zich aan en ook de pers wijdde vele kolommen aan deze film. De Lakota Stichting vond het dan ook tijd voor een kleine inventarisatie van de verschillende reakties, en zadelde ondergetekende op met de taak een antwoord te krijgen op de volgende belangwekkende vragen: Wat vinden de critici van de film en hoe denkt de gemiddelde Nederlander erover?

In de geschreven pers is duidelijk sprake van een tweedeling. Aan de ene kant wordt Dances with Wolves, op een paar milde kritiekpuntjes na, de hemel ingeschreven. Het Stadsblad van Nieuwegein is daar een goed voorbeeld van. Ik citeer Marga van Wissenkerke, die op 13 februari dit jaar in haar recensie schreef: ''Costners film is veel meer dan een spannende en goed gemaakte western. Het is een magistraal gecomponeerd eerbetoon aan aan de vrijwel uitgestorven bevolking van een werelddeel.'' (Met dat uitgestorven zijn valt het wel mee, maar dit even terzijde.) Fred van Doorn in de HP/De Tijd van 15 februari vindt dat er een genuanceerd beeld van de Indianen wordt geschetst. ''Het zijn niet allemaal noble savages, de Sioux zijn een evenwichtig volk, maar de Pawnees zijn een gewelddadig, wreed stelletje.''
Verder worden in vele recensies het gebruik van de Lakota-taal, de prachtige beelden en de waarheidsgetrouwe weergave van het leven van de Indianen als zeer positieve elementen naar voren geschoven.

Naast deze lovende artikelen zijn er ook critici die weinig van de film moeten hebben. Ien Ang schreef in de Volkskrant van 29 mei 1991 een artikel over Aborigines, maar sleepte daar ook Dances with Wolves even met de haren bij. ''Het succes van de film heeft ongetwijfeld te maken met een vorm van imperialistische nostalgie: een treuren om wat je zelf hebt vernietigd.'' Tevens vindt ze dat het epos zich verheerlijkt in ''een mythisch verleden van onschuld dat nooit meer zal kunnen worden hersteld. Een realistisch proces van verzoening wordt daarmee eerder verhinderd dan bevorderd.'' Ondergetekende vraagt zich echter af of Ien Ang het wel over dezelfde film heeft als ik. Over de inhoud schrijft ze namelijk: ''Hij (Costner) speelt de goede, blanke hoofdpersoon in de film die de culturele puurheid en de morele superioriteit leert waarderen van de Hopi Indianen met wie hij - zo'n honderd jaar geleden - in contact komt.'' Laat ik nou al die tijd gedacht hebben dat het over de Lakota ging!
Naast vormen van imperialistische nostalgie vinden sommige critici de film ook hypocriet. Luc Panhuysen in de Krant op Zondag van 31 maart j.l. is van mening dat Dances with Wolves lijdt aan een zekere huichelachtigheid. Onder het mom van respect voor de cultuur van Amerika's oorspronkelijke bewoners heeft Costner in deze film een belijdenis van westerse superioriteit neergezet. Eerst wordt een Indianenstam aangekleed met onze huidige waarden en normen, en vervolgens komt een westerse buitenstaander binnen deze orde de eer opstrijken. ''Geen wonder dat de film dan ook geheel gaat over ''de ondergang van gepluimde 'natives'.'' Er zijn dus heel duidelijk twee tegenovergestelde meningen in de Nederlandse pers te vinden. Dances with Wolves is een uniek, magistraal epos dat een goed en liefdevol beeld geeft van het leven van de Indianen, of het is een bedenkelijk product, ontstaan uit bedenkelijke beweegredenen.

De Lakota zelf zijn vrij unaniem van oordeel dat het heel goed is dat er een film zoals Dances with Wolves is uitgebracht, hoewel ook zij enige kritiek hebben. Bron voor deze observatie zijn verschillende artikelen uit de Lakota Times.
Gemma Lockhart schreef b.v. op 27 nov. 91: ''Voor de eerste keer in de geschiedenis van Hollywood zijn Native Americans echte mensen''. Ze uit kritiek op de ''cliché uitbeelding van het Pawnee volk als wilden en barbaren.'' Ook verzet ze zich tegen de tekst aan het einde van de film, omdat die de indruk geeft dat er niets meer over is van hun cultuur. Voor de rest is ze echter zeer te spreken over Dances with Wolves. ''As Lakota movie-goers emerge from the film we are happy. And sad. We are validated. Simply because someone told the truth. And in a beautiful way.'' (Gezien de emotionele lading heb ik dit stukje onvertaald gelaten.)

En de gemiddelde Nederlander?
Dances with Wolves draait ook in de bioscoop hier in Nieuwegein. Het grootste deel van deze periode stond er een stand van de Lakota Stichting in de hal, zodat de bezoekers folders mee konden nemen en om informatie konden vragen. Een perfekte gelegenheid om de stemming te peilen.
Een heleboel mensen wilden weten of de Indianen nog wel bestonden, en zo ja, of er eigenlijk nog wel iets over was van hun cultuur. De meesten waren namelijk diep onder de indruk van deze cultuur. En van het landschap.
Het merendeel van de bezoekers aan wie ik het vroeg, vonden dat ze een goed, waarheidsgetrouw beeld hadden gekregen van de prairie-Indianen. Men tilde niet zwaar aan de gillende Pawnee-wilden. Een enkeling vond het een beetje afbreuk doen aan de film, maar ach, iedereen wist wel dat het een stereotype was en dat de zaken in de realiteit minder rood-wit liggen. En het landschap was schit-te-rend! Een vriendin aan wie ik haar mening vroeg, vond de film een ietsje te lang. Ze had zich niet verveeld, absoluut niet, en de landschappen waren mooi, maar een meer ervaren regisseur had enige overbodige stukjes er beter uit kunnen knippen. Het gedeelte tussen Dunbar's aankomst bij het vervallen fort en zijn echte toenadering tot de Indianen duurde voor haar te lang.

Er waren maar heel weinig bezoekers echt negatief over de film. Er kwam op een avond in de pauze een meisje naar de stand die me vroeg of ik haar kon vertellen hoe de film ging, want ze was in slaap gevallen en nu was ze de draad kwijt. Een tweede negatieveling had niets tegen de film, maar des te meer tegen het feit dat er een stand stond over Indianen. ''Hier ligt weer al het Indianenleed uitgestald'', morde hij, en verdween in de bioscoopzaal. Om van de adembenemende landschappen te genieten.

Ingrid van Amelsfort


Aktualiteiten


MOHAWKS IN NEDERLAND
Een delegatie van de Mohawk Nation van Kahnawake bezocht in april/mei diverse Europese landen, waaronder ook Nederland. In Den Haag is sinds enkele maanden de Mohawk Permanent Delegation in Europe gevestigd.
Men bracht o.a. bezoeken aan Canadese oorlogskerkhoven, waar ook Mohawk-soldaten uit de Tweede Wereldoorlog begraven liggen. Op de begraafplaatsen werd een traditionele Mohawk-ceremonie uitgevoerd.

EUROPARLEMENT
Een delegatie van Europarlementariërs bezocht in januari Canada om zich op de hoogte te stellen van de situatie van inheemse volken in Canada. In 1990 nam het Europese Parlement een resolutie aan over de Canadese inheemsen, vooral met het oog op de gebeurtenissen rond de Mohawks in Quèbec. Dit was aanleiding een 'fact-finding mission' naar Canada te sturen.
Vooral de problemen rond de Mohawks kregen vanzelfsprekend grote aandacht van de parlementsleden. Tevens waren er contacten met nationale inheemse organisaties, federale en provinciale autoriteiten, mensenrechtenorganisaties en wetenschappers.

MOORDEN IN SURINAME
Volgens de mensenrechtenorganisatie Albofigi '86 zijn vorig jaar een zestal Indianen door het leger geëxecuteerd. Het zou gaan om Indianen die zich verzetten tegen het akkoord tusen Bouterse en Indianen-leider Thomas. Onder de zes is Harold Yoekawarie, tot voor enkele jaren medewerker van de Surinaamse jongerenorgasatie Wayamu, die ook al eens te gast was op de Kulturele Indianen Manifestatie in Nieuwegein. Medewerker George Pierre van Albofigi '86 die de zaak bij TROS Aktua toelichtte, is naar Nederland gevlucht, omdat hij in Suriname werd bedreigd. De laatste berichten zijn, dat er zelfs nog meer Indianen zouden zijn omgebracht.


Colofon


Redactie: Ingrid van Amelsfort (hoofdredactie) & Judith-an Verschuuren
Organisatie & produktie: Gerda Bolhuis
Layout/logo's: Ad Vermeulen
Bijdragen: Ingrid van Amelsfort, Gerda Bolhuis, Ad Vermeulen & Judith-an Verschuuren

ISSN 0926-2989